Tor des Géants: 330 km, ba cái tên Việt Nam và những gì không được ghi vào bảng kết quả

Ở thung lũng Aosta, có ba cái tên Việt Nam trên danh sách xuất phát của Tor des Géants. Đến khi ban tổ chức chốt lại bảng kết quả, chỉ còn hai.

Người dừng lại là người Việt sống ở Pháp — người có khoảng cách địa lý ngắn nhất tới dãy Alps, người không phải trải qua mười mấy tiếng bay và một tuần lệch múi giờ để đứng ở vạch xuất phát. Hai người về đích, Lê Thị Hằng và Lưu Đức Toản, thì đi từ Việt Nam sang.

Chi tiết ấy không nằm trên tiêu đề của bất kỳ bài báo nào. Với tôi, nó là phần kể được nhiều nhất. Ở địa hình liên tục vượt qua mốc 2.000 mét, khoảng cách địa lý không tự động biến thành khả năng thích nghi độ cao, và ở giải chạy này, một suất xuất phát chưa bao giờ là một suất về đích.

Tor des Géants nghĩa là "Tháp của những người khổng lồ". Giải được tổ chức từ năm 2026, chạy một chặng duy nhất, không nghỉ, băng qua thung lũng Aosta của Ý, dài 330 km. Tổng độ cao tích lũy vượt 24.000 mét. Hơn hai mươi con đèo nằm trên mốc 2.000 mét. Không có chặng cố định, không có giờ nghỉ bắt buộc: người chạy tự quản lý giấc ngủ, tự chia phần ăn, tự quyết định dừng bao lâu ở mỗi trạm. Giới hạn thời gian tuyệt đối của giải là 150 giờ.

Cửa sổ thi đấu năm nay rơi vào khoảng 13 đến 19 tháng 9. Dọc đường có bảy trạm tiếp tế lớn, cách nhau chừng 50 km, nơi người chạy nhận nước, thức ăn và được kiểm tra y tế. Ngoài bảy trạm ấy, phần lớn hành trình là tự lo.

Có một dữ kiện mà mọi bài viết về giải này nên nhắc, dù nó không dễ đọc. Năm 2026, một vận động viên tên Yang Yuan đã tử vong trên đường chạy vì trượt ngã và va đầu. Đường núi ở đây có những đoạn men theo vực, hẹp, và theo lời kể của chính Lưu Đức Toản, nhiều đoạn không có dây an toàn. Anh nói với báo chí rằng giải này "khó và thách thức hơn UTMB nhiều lần" — một nhận xét không phải của người ngoài, mà của người đã từng hoàn thành UTMB 100 km.

Tỷ lệ hoàn thành của Tor des Géants nằm quanh mức 60%. Nói cách khác, cứ năm người đứng ở vạch xuất phát thì khoảng hai người không về tới đích. Đây là thước đo khách quan nhất, và cũng là thước đo duy nhất không phụ thuộc vào cảm xúc của người viết.

Khi tôi đọc bảng kết quả, điều đầu tiên đập vào mắt không phải thời gian của hai người Việt, mà là khoảng cách giữa họ và những người dẫn đầu.

Nhà vô địch nam, Jia Ju Zhao, về đích với 65 giờ 55 phút 22 giây. Nhà vô địch nữ, Katharina Hartmuth, về đích với 67 giờ 10 phút 09 giây. Lê Thị Hằng hoàn thành với 138 giờ 40 phút. Lưu Đức Toản hoàn thành với 137 giờ 50 phút.

Khoảng cách giữa nhóm dẫn đầu và hai người Việt vào khoảng 70 giờ. Nhóm vô địch chạy nhanh gần gấp đôi. Cần nói rõ điều này bằng con chữ bình thường, không tô vẽ: về mặt cạnh tranh, kết quả của hai người Việt nằm ở nhóm giữa và nhóm cuối của những người về đích. Đó là sự thật của bảng kết quả, và né nó thì không viết được gì tử tế.

Nhưng đọc tiếp, câu chuyện chuyển hướng.

Giới hạn thời gian là 150 giờ. Hằng về đích trước mốc đó 11 giờ 20 phút. Toản về đích trước mốc đó 12 giờ 10 phút. Đây là vùng đệm đủ rộng để không phải chạy đua với đồng hồ, nhưng không đủ rộng để chịu được một sự cố lớn: một chấn thương, một lần ngủ quên quá dài, một trận mưa tuyết trên đèo — bất kỳ thứ nào trong số đó cũng có thể đẩy họ về phía vạch cut-off. Biên an toàn ấy là kết quả của kỷ luật, không phải của may mắn.

Điều đáng chú ý tiếp theo là khoảng cách giữa hai người Việt với nhau. Một nam, một nữ, chênh nhau 50 phút trên tổng hành trình 330 km. Nếu quy về tỷ lệ phần trăm, con số ấy ở dưới nửa phần trăm. Trong điền kinh đường dài, khoảng cách nam nữ ở cùng một cự ly thường ở mức 10 đến 15 phần trăm. Ở đây, trên địa hình núi, nơi yếu tố thể lực thô bị pha loãng bởi khả năng chịu đựng, kỹ năng đi địa hình và quản lý giấc ngủ, khoảng cách ấy gần như biến mất.

Trên 330 km đường núi, một nữ vận động viên Việt Nam chạy gần bằng một nam vận động viên Việt Nam. Đó là dữ kiện đáng được đặt cạnh bảng xếp hạng phẳng, và hầu như không ai đặt nó ở đó.

Có một giả thuyết không thể kiểm chứng từ nguồn tin. Một khoảng cách sát đến vậy gợi khả năng hai người chạy có phối hợp — chia nhau nhịp độ, chờ nhau ở trạm, cùng giữ một chiến thuật chung. Đây chỉ là suy đoán, và tôi ghi nó ra như một suy đoán, không phải kết luận. Nhưng nếu đúng, nó đảo ngược cách ta thường hình dung về môn thể thao này: không phải cuộc chiến của từng cá nhân đơn độc, mà là một nhóm nhỏ cùng giữ nhau qua đêm.

Lý lịch thi đấu của hai người cho thấy hành trình này không phải một cú nhảy bất chợt. Lê Thị Hằng, đến từ Vũng Tàu, từng hoàn thành Prenn Trail 250 km, Son La Ultra Trail 100 km và VMM 100 km. Lưu Đức Toản từng hoàn thành UTMB 100 km, Mantra 116 km, ULJU Trail 9 Peaks 100 km và Mt Fuji 100 km. Đây là một nấc thang được xây có chủ đích, qua nhiều năm, ở nhiều địa hình khác nhau.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các giải ultra trail của tôi trong vài năm trở lại đây, một danh sách thành tích như vậy là dấu hiệu rõ nhất của sự nghiêm túc. Người chạy phong trào đăng ký một giải 100 km rồi dừng. Người chạy xây nền thì đi từ 100 km lên 116 km, lên 250 km, rồi mới dám chạm vào cự ly 330 km với hơn 24.000 mét leo dốc. Họ đã mất nhiều năm để đến được vạch xuất phát ở Aosta.

Có một điểm cần nói rõ về bản chất của thành tích này.

Đây là thành tích sinh tồn, không phải thành tích tốc độ. Thời gian hoàn thành ở Tor des Géants bị chi phối bởi độ cao, địa hình và chênh lệch nhiệt độ ngày đêm nhiều hơn bị chi phối bởi tốc độ chạy. Hơn 24.000 mét leo dốc và hơn hai mươi con đèo trên 2.000 mét không thể so sánh với thời gian chạy trên đường bằng hoặc với marathon đường nhựa. Đặt 138 giờ cạnh một kỷ lục marathon là một phép so sánh vô nghĩa về mặt kỹ thuật.

Điều mà nguồn tin không cung cấp là dữ liệu chia chặng — không có thời gian qua từng trạm, không có phân tích nhịp độ. Điều đó có nghĩa là không ai, kể cả tôi, có thể đánh giá được chất lượng phân phối sức của hai người chạy. Họ đi đều hay vỡ trận ở nửa sau? Họ ngủ bao nhiêu giờ? Họ mất bao lâu ở mỗi trạm? Không có dữ liệu. Và khi không có dữ liệu, cách viết trung thực là nói rằng không có dữ liệu, thay vì lấp chỗ trống bằng suy diễn cho đẹp.

Có những trận đấu mà tỷ số không bao giờ được ghi, vì người ta chọn cách quên. Ở đây, thứ bị chọn để quên là thứ hạng và dữ liệu chia chặng. Bảng kết quả của Tor des Géants không xếp hạng theo thứ tự cạnh tranh, và các bài báo về giải cũng hiếm khi nhắc tới điều đó.

Đây là chỗ tôi muốn dừng lại lâu hơn một chút, vì nó liên quan tới cách chúng ta đọc tin thể thao.

Khi một bài báo đặt kết quả của hai vận động viên Việt Nam bên cạnh những câu trích dẫn kịch tính — đường hẹp bên vực, không dây an toàn, khó hơn UTMB nhiều lần — người đọc dễ hình thành một hình dung nhất định về đẳng cấp của họ. Hình dung ấy không sai về mặt cảm xúc, nhưng nó lệch về mặt cạnh tranh. Việc hoàn thành một giải có tỷ lệ bỏ cuộc 40 phần trăm là một thành tích thật. Việc hoàn thành nó chậm gần gấp đôi nhóm vô địch lại là một thông tin khác, và hai thông tin này cần được đặt cạnh nhau.

Tôi không viết điều này để hạ thấp ai. Tôi viết vì đã từng ở phía bên kia của sự lý tưởng hóa. Năm 2026, khi theo dõi đội tuyển bóng đá nữ Mỹ giành huy chương vàng ở Paris, tôi viết chân dung cho một tiền đạo ghi bàn quyết định ở phút 89. Sau trận, cô ấy từ chối trả lời phỏng vấn vì đang đàm phán hợp đồng tài trợ. Khoảnh khắc ấy khiến tôi nhận ra mình đã dựng lên một hình mẫu trong đầu, rồi buồn khi con người thật không khớp với hình mẫu ấy.

Tôi viết để tìm lại những cái tên bị lịch sử soạn thảo ra khỏi đội hình. Nhưng tìm lại không có nghĩa là thổi phồng. Nó có nghĩa là kể đúng: người dừng lại ở Pháp, người về đích ở giờ thứ 137 và 138, nhà vô địch ở giờ thứ 65, và tất cả cùng nằm trong một bảng kết quả.

Có một khía cạnh kinh tế mà bài báo gốc không nhắc tới. Để có mặt ở Aosta, một vận động viên Việt Nam phải chi trả cho vé máy bay, chỗ ở, thiết bị bắt buộc, và nhiều tháng tập luyện. Cả Hằng và Toản đều không được giới thiệu là thành viên của bất kỳ đội tuyển quốc gia nào, không có huấn luyện viên được nêu tên, không có trung tâm huấn luyện nào được nhắc tới. Họ thuộc tầng lớp vận động viên nghiệp dư đỉnh cao — những người tự chi trả, tự lên giáo án, tự lo hậu cần.

Ở địa hình núi cao, việc huấn luyện tại môi trường nhiệt đới ẩm của Việt Nam là một bất lợi chưa được giải quyết. Không khí loãng, đêm lạnh trên núi, chênh lệch nhiệt độ giữa trưa và đêm — đó là những biến số mà việc tập ở đồng bằng không thể mô phỏng đầy đủ. Không có thông tin nào cho thấy hai người chạy đã có một trại thích nghi độ cao ở châu Âu trước giải. Nếu không có, thì 11 đến 12 giờ đệm so với giới hạn thời gian kia là một khoảng cách được tạo ra bằng thứ khác: bằng sự chịu đựng.

Một chi tiết nữa đáng được nói tới. Nhà vô địch nữ của giải, Katharina Hartmuth, về đích chỉ sau nhà vô địch nam khoảng một tiếng rưỡi, trên tổng hành trình gần 66 giờ. Ở cự ly siêu dài trên địa hình núi, khoảng cách giới gần như bị nén lại. Điều này đã đúng ở nhóm dẫn đầu, và nó cũng đúng ở nhóm giữa, nơi Lê Thị Hằng chỉ chậm hơn Lưu Đức Toản 50 phút.

Trong nhiều năm viết về thể thao nữ, tôi nhận thấy một mô thức lặp lại: khi khoảng cách giới thu hẹp, người ta không kết luận rằng phụ nữ mạnh hơn ở cự ly đó. Người ta kết luận rằng giải đấu ấy không đủ khắc nghiệt, hoặc rằng các vận động viên nam hàng đầu đã vắng mặt. Hai cách kết luận ấy tiện cho người viết, nhưng chúng không dựa trên dữ liệu.

Ở đây, dữ liệu nói điều đơn giản hơn: trên 330 km đường núi với hơn 24.000 mét leo dốc, một phụ nữ Việt Nam và một nam giới Việt Nam về đích cách nhau 50 phút. Nếu ai đó muốn phủ nhận ý nghĩa của dữ kiện này, người đó cần đưa ra một lý do kỹ thuật cụ thể, chứ không phải một câu bình luận chung về thể lực nam nữ.

Vậy điều gì thực sự thay đổi sau kết quả này?

Về mặt cạnh tranh toàn cầu, gần như không có gì thay đổi. Tor des Géants nằm ngoài hệ thống Olympic, ngoài hệ thống giải vô địch thế giới của điền kinh, ngoài dòng tiền truyền hình. Nhà vô địch nam của giải là Jia Ju Zhao, người Trung Quốc — một tín hiệu đáng chú ý về việc châu Á đang tiến vào nhóm dẫn đầu của ultra trail thế giới, nhưng đó là một xu hướng dài hạn, không phải một cú lật bảng ngay lập tức.

Về mặt thị trường trong nước, câu chuyện có sức nặng hơn. Lý lịch của hai người chạy cho thấy một hệ sinh thái giải chạy đường núi ở Việt Nam đã tồn tại đủ dày để nuôi được những vận động viên đi từ 100 km lên 250 km rồi ra quốc tế: Prenn Trail, Son La Ultra Trail, VMM. Đây là những giải có cự ly thật, có đường chạy thật, có người về đích thật. Kết quả ở Aosta là bằng chứng nằm ở đầu ra của đường ống đó.

Về mặt truyền thông, câu chuyện có một vòng đời ngắn. Nó là tin trong nước, hầu như không vượt ra khỏi biên giới. Nhưng trong nước, nó làm được một việc cụ thể: đưa một phụ nữ Việt Nam lên trang tin với tư cách vận động viên, không phải với tư cách nhân vật truyền cảm hứng. Đó là một sự khác biệt nhỏ nhưng quan trọng.

Giữa tiếng còi và tiếng khóc, tôi nghe nhịp đập của một hệ sinh thái đang chờ được gọi tên. Ở Việt Nam, hệ sinh thái ấy chưa có tên riêng, chưa có bảng xếp hạng quốc gia, chưa có trung tâm huấn luyện độ cao. Nó chỉ có những con người tự trả tiền vé, tự tập ở đồi núi gần nhà, tự đăng ký giải quốc tế, và tự về đích trước giới hạn thời gian khoảng mười một tiếng.

Lần tới, khi một bảng kết quả như thế này xuất hiện, người ta nên đọc nó theo hai lớp. Lớp thứ nhất là lớp cạnh tranh: ai nhanh hơn ai, chênh bao nhiêu giờ, vị trí nào trong đoàn đua. Lớp thứ hai là lớp sinh tồn: ai đã ở lại trên đường núi lâu hơn, qua bao nhiêu đêm, và với bao nhiêu khoảng đệm còn lại.

Câu hỏi tôi chưa trả lời được là câu này: nếu khoảng cách giữa một nam và một nữ vận động viên Việt Nam trên 330 km đường núi chỉ là 50 phút, liệu điều đó nói lên kỹ năng của người phụ nữ ấy, hay nói lên rằng chúng ta vẫn luôn đặt phụ nữ ở quá xa vạch xuất phát?